5 trường hợp hợp đồng công chứng bị Tòa án tuyên bố vô hiệu toàn bộ

Công chứng giúp xác nhận tính xác thực và tính hợp pháp của giao dịch theo quy định. Tuy nhiên, hợp đồng đã công chứng không phải lúc nào cũng có hiệu lực tuyệt đối. Nếu giao dịch vi phạm điều kiện có hiệu lực hoặc có căn cứ vô hiệu, Tòa án có thể xem xét giải quyết theo pháp luật.

Tình trạng hợp đồng công chứng vô hiệu có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền sở hữu tài sản, nghĩa vụ thanh toán và quyền lợi của người liên quan. Đặc biệt, các giao dịch mua bán nhà đất, tặng cho tài sản hoặc ủy quyền thường tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu hồ sơ không đầy đủ. Vậy những trường hợp nào có thể dẫn đến việc hợp đồng bị tuyên vô hiệu toàn bộ? Cần lưu ý gì để bảo vệ quyền lợi khi tranh chấp phát sinh?

>>> Xem thêm: Hợp đồng ủy quyền bán nhà khi người ủy quyền đột ngột qua đời: Hậu quả pháp lý

1. Căn cứ pháp lý xác định hợp đồng công chứng vô hiệu

1.1. Hợp đồng đã công chứng có thể bị tuyên vô hiệu không?

Câu trả lời là có. Việc công chứng không loại trừ khả năng giao dịch bị tuyên vô hiệu. Tòa án có thể xem xét hiệu lực hợp đồng khi có yêu cầu hợp lệ và căn cứ pháp luật phù hợp.

Theo Điều 117 và Điều 122 Bộ luật Dân sự năm 2015, giao dịch dân sự phải đáp ứng các điều kiện có hiệu lực. Các điều kiện này gồm năng lực chủ thể, sự tự nguyện và mục đích, nội dung hợp pháp. Hình thức cũng phải đáp ứng yêu cầu nếu luật quy định đó là điều kiện có hiệu lực.

Nếu giao dịch không đáp ứng điều kiện bắt buộc, hợp đồng có thể bị tuyên vô hiệu. Tuy nhiên, không phải mọi sai sót đều dẫn đến hậu quả này. Tòa án cần xem xét bản chất vi phạm và các quy định áp dụng cho từng trường hợp.

1.2. Thế nào là hợp đồng vô hiệu toàn bộ?

Hợp đồng vô hiệu toàn bộ là trường hợp giao dịch không có hiệu lực đối với toàn bộ nội dung hợp đồng. Khi đó, các bên không thể tiếp tục dựa vào hợp đồng như một giao dịch có hiệu lực để yêu cầu thực hiện quyền và nghĩa vụ đã thỏa thuận.

Cần phân biệt vô hiệu toàn bộ với vô hiệu từng phần. Theo Điều 130 Bộ luật Dân sự năm 2015, nếu một phần giao dịch vô hiệu nhưng không ảnh hưởng đến hiệu lực của phần còn lại, phần đó có thể bị vô hiệu riêng. Những phần còn lại vẫn có thể có hiệu lực nếu đáp ứng điều kiện pháp luật.

Vì vậy, khi xảy ra tranh chấp, cần xem xét nội dung hợp đồng và mức độ vi phạm. Không nên mặc nhiên cho rằng một điều khoản sai sẽ làm toàn bộ hợp đồng mất hiệu lực.

1.3. Tòa án xem xét những yếu tố nào?

Khi giải quyết yêu cầu tuyên hợp đồng vô hiệu, Tòa án xem xét căn cứ pháp lý và chứng cứ do các bên cung cấp. Những yếu tố thường được xem xét gồm:

• Năng lực pháp luật và năng lực hành vi của người ký.
• Sự tự nguyện khi xác lập giao dịch.
• Mục đích và nội dung của hợp đồng.
• Quyền sở hữu hoặc quyền định đoạt tài sản.
• Việc tuân thủ hình thức bắt buộc.
• Tài liệu công chứng và các chứng cứ liên quan.

Từng loại hợp đồng có thể chịu sự điều chỉnh của những quy định chuyên ngành khác nhau. Vì vậy, căn cứ vô hiệu cần được xác định dựa trên giao dịch cụ thể.

2. 5 trường hợp hợp đồng công chứng có thể bị Tòa án tuyên vô hiệu toàn bộ

2.1. Trường hợp 1: Hợp đồng vi phạm điều cấm của luật hoặc có mục đích trái pháp luật

Một hợp đồng có thể bị tuyên vô hiệu nếu mục đích hoặc nội dung vi phạm điều cấm của luật. Đây là căn cứ được quy định tại Điều 123 Bộ luật Dân sự năm 2015.

Ví dụ, các bên lập hợp đồng nhằm thực hiện giao dịch mà pháp luật cấm. Một trường hợp khác là sử dụng giao dịch để che giấu hành vi trái pháp luật. Nếu có đủ căn cứ, Tòa án có thể xem xét tuyên giao dịch vô hiệu.

Đối với nhà đất, các bên cần kiểm tra tình trạng pháp lý của tài sản. Người ký phải có quyền thực hiện giao dịch theo quy định. Hợp đồng cũng không được nhằm thực hiện mục đích trái pháp luật.

Tuy nhiên, không phải mọi vi phạm thủ tục đều tự động khiến hợp đồng vô hiệu theo Điều 123. Cần xác định chính xác quy định bị vi phạm và hậu quả pháp lý tương ứng.

2.2. Trường hợp 2: Hợp đồng được lập giả tạo để che giấu giao dịch khác

Giao dịch giả tạo là giao dịch được xác lập không nhằm phản ánh đúng ý chí thực sự của các bên. Các bên có thể lập một hợp đồng bề ngoài để che giấu giao dịch khác. Họ cũng có thể lập giao dịch giả tạo nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người thứ ba.

Theo Điều 124 Bộ luật Dân sự năm 2015, giao dịch giả tạo có thể bị tuyên vô hiệu. Nếu giao dịch đó che giấu một giao dịch khác, giao dịch bị che giấu vẫn có thể có hiệu lực. Điều này chỉ áp dụng khi giao dịch bị che giấu đáp ứng điều kiện pháp luật.

Ví dụ, các bên ký hợp đồng tặng cho nhà đất nhưng thực tế có thỏa thuận mua bán và thanh toán tiền. Nếu có đủ chứng cứ chứng minh việc giả tạo, Tòa án có thể xem xét bản chất giao dịch.

Việc đánh giá không chỉ dựa vào tên hợp đồng. Tòa án có thể xem xét dòng tiền, quá trình bàn giao tài sản và lời khai của các bên. Tin nhắn, giấy biên nhận hoặc tài liệu liên quan cũng có thể là chứng cứ.

Do đó, các bên cần ghi nhận đúng bản chất giao dịch. Không nên sử dụng hợp đồng công chứng để che giấu giao dịch khác hoặc né tránh nghĩa vụ pháp lý.

2.3. Trường hợp 3: Người ký không đáp ứng điều kiện về năng lực hoặc không tự nguyện

Năng lực chủ thể và sự tự nguyện là những điều kiện quan trọng của giao dịch dân sự. Nếu điều kiện này không được đáp ứng, hợp đồng có thể bị xem xét về hiệu lực.

Theo Điều 125 Bộ luật Dân sự năm 2015, một số giao dịch do người chưa thành niên hoặc người thuộc trường hợp luật quy định xác lập có thể bị tuyên vô hiệu. Việc này phụ thuộc vào loại giao dịch, yêu cầu của người có quyền và các ngoại lệ theo luật.

Ngoài ra, Điều 127 quy định về giao dịch vô hiệu do bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép. Điều 128 đề cập trường hợp người có năng lực hành vi dân sự nhưng không nhận thức và làm chủ được hành vi tại thời điểm xác lập giao dịch.

Ví dụ, một người ký hợp đồng chuyển nhượng nhà đất do bị đe dọa nghiêm trọng. Một trường hợp khác là người ký không nhận thức được hành vi của mình tại đúng thời điểm giao kết. Nếu có đủ căn cứ pháp luật và chứng cứ, giao dịch có thể bị Tòa án tuyên vô hiệu.

Để hạn chế rủi ro, các bên cần bảo đảm người ký hiểu rõ nội dung hợp đồng. Không được ép buộc hoặc cố tình cung cấp thông tin sai lệch. Khi có dấu hiệu bất thường, cần làm rõ trước khi công chứng.

2.4. Trường hợp 4: Người ký không có quyền định đoạt hoặc đại diện không hợp lệ

Người ký hợp đồng phải có quyền xác lập giao dịch hoặc có thẩm quyền đại diện phù hợp. Nếu một người tự ý định đoạt tài sản của người khác mà không có căn cứ, hiệu lực hợp đồng có thể bị tranh chấp.

Trường hợp này thường xuất hiện trong giao dịch nhà đất, tài sản chung của vợ chồng hoặc tài sản thuộc sở hữu chung. Người đứng tên trên giấy tờ chưa chắc có quyền tự mình quyết định toàn bộ tài sản trong mọi tình huống.

Ví dụ, một người tự ý bán tài sản thuộc sở hữu chung mà không đáp ứng điều kiện về sự đồng ý hoặc đại diện theo quy định. Một trường hợp khác là người ký hợp đồng nhân danh chủ sở hữu nhưng không có quyền đại diện hợp lệ.

Tuy nhiên, không thể kết luận mọi giao dịch thiếu chữ ký của một người liên quan đều vô hiệu toàn bộ. Cần xác định chế độ sở hữu, phạm vi quyền của người ký và quy định áp dụng. Tòa án cũng có thể xem xét việc công nhận giao dịch, đại diện hoặc bảo vệ người thứ ba ngay tình nếu pháp luật cho phép.

Trước khi ký hợp đồng, các bên nên kiểm tra giấy chứng nhận và giấy tờ xác lập quyền sở hữu. Nếu giao dịch thông qua người đại diện, cần rà soát văn bản ủy quyền. Phạm vi ủy quyền phải bao gồm đúng công việc dự kiến thực hiện.

2.5. Trường hợp 5: Hợp đồng không đáp ứng điều kiện về hình thức hoặc có sai phạm pháp lý nghiêm trọng khác

Một số giao dịch phải tuân thủ hình thức bắt buộc theo luật. Nếu không đáp ứng điều kiện này, hợp đồng có thể bị xem xét về hiệu lực.

Điều 129 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về giao dịch dân sự vô hiệu do không tuân thủ quy định về hình thức. Tuy nhiên, điều luật cũng có những trường hợp ngoại lệ cho phép Tòa án công nhận giao dịch khi đáp ứng các điều kiện cụ thể. Vì vậy, không thể khẳng định mọi sai sót về hình thức đều làm hợp đồng vô hiệu.

Ngoài hình thức, hợp đồng còn có thể bị tranh chấp nếu hồ sơ chứa thông tin giả mạo hoặc việc xác lập giao dịch không đáp ứng điều kiện pháp luật. Mỗi trường hợp cần được đánh giá dựa trên chứng cứ và quy định liên quan.

Cần phân biệt sai sót trong thủ tục công chứng với việc giao dịch dân sự vô hiệu. Hai vấn đề này có liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Tòa án cần xác định yêu cầu được đưa ra và căn cứ pháp lý phù hợp.

Do đó, khi phát hiện hợp đồng có dấu hiệu sai phạm, các bên nên rà soát toàn bộ hồ sơ. Không nên tự kết luận hợp đồng vô hiệu chỉ vì có một lỗi hình thức hoặc thiếu sót giấy tờ.

>>> Xem thêm: Một bộ hồ sơ chỉn chu luôn bắt đầu từ việc hiểu rõ yêu cầu chứng thực

3. Hậu quả pháp lý khi hợp đồng công chứng bị tuyên vô hiệu toàn bộ

3.1. Quyền và nghĩa vụ của các bên được xử lý như thế nào?

Theo Điều 131 Bộ luật Dân sự năm 2015, giao dịch dân sự vô hiệu không làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự của các bên kể từ thời điểm giao dịch được xác lập. Các bên phải khôi phục tình trạng ban đầu và hoàn trả cho nhau những gì đã nhận, trừ trường hợp có quy định khác.

Ví dụ, nếu hợp đồng mua bán nhà đất bị tuyên vô hiệu, bên mua có thể phải hoàn trả nhà đất. Bên bán có thể phải hoàn lại tiền đã nhận. Cách xử lý cụ thể còn phụ thuộc vào tình trạng tài sản và quyết định của Tòa án.

Nếu không thể hoàn trả bằng hiện vật, nghĩa vụ có thể được giải quyết bằng tiền theo quy định. Bên có lỗi gây thiệt hại có thể phải bồi thường.

Việc xử lý hậu quả cần xem xét quyền lợi của các bên và người liên quan. Vì vậy, cần cung cấp đầy đủ chứng cứ về việc giao nhận tài sản, thanh toán và những chi phí đã phát sinh.

3.2. Tài sản đã sang tên có thể được xử lý ra sao?

Trong giao dịch nhà đất, các bên có thể đã hoàn tất việc đăng ký sang tên trước khi tranh chấp phát sinh. Nếu hợp đồng bị tuyên vô hiệu, việc xử lý đăng ký và quyền sử dụng đất cần căn cứ vào bản án hoặc quyết định có hiệu lực cùng quy định pháp luật liên quan.

Tòa án sẽ xem xét yêu cầu của các bên và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Việc xử lý có thể bao gồm hoàn trả tài sản hoặc thực hiện thủ tục đăng ký lại theo phán quyết.

Nếu tài sản đã được chuyển tiếp cho người khác, vụ việc có thể phức tạp hơn. Khi đó, cần xem xét tình trạng pháp lý của giao dịch tiếp theo và các quy định bảo vệ người thứ ba ngay tình nếu đủ điều kiện.

Người có quyền lợi liên quan nên lưu giữ giấy chứng nhận, hợp đồng và chứng từ thanh toán. Những tài liệu này giúp làm rõ quá trình giao dịch và căn cứ yêu cầu Tòa án giải quyết.

3.3. Trách nhiệm bồi thường và chi phí phát sinh

Khi giao dịch vô hiệu gây thiệt hại, trách nhiệm bồi thường được xác định theo quy định pháp luật. Tòa án có thể xem xét lỗi của từng bên và mối quan hệ giữa hành vi với thiệt hại thực tế.

Các khoản thiệt hại cần được chứng minh bằng tài liệu phù hợp. Chẳng hạn, các bên có thể cung cấp chứng từ thanh toán, chi phí sửa chữa hoặc tài liệu thể hiện tổn thất phát sinh.

Không phải mọi trường hợp hợp đồng vô hiệu đều khiến một bên phải bồi thường. Trách nhiệm cụ thể phụ thuộc vào lỗi, thiệt hại và căn cứ pháp lý.

Vì vậy, khi có tranh chấp, các bên nên lưu giữ chứng cứ và xác định rõ yêu cầu của mình. Việc đưa ra yêu cầu có căn cứ sẽ hỗ trợ quá trình giải quyết.

4. Cách hạn chế rủi ro hợp đồng công chứng bị tuyên vô hiệu

4.1. Kiểm tra kỹ chủ thể và giấy tờ pháp lý

Trước khi ký hợp đồng, các bên cần kiểm tra thông tin nhận dạng và tư cách pháp lý của người tham gia. Giấy tờ tùy thân phải phù hợp với thông tin trong hồ sơ giao dịch.

Với nhà đất, cần kiểm tra giấy chứng nhận và tình trạng pháp lý của tài sản. Các bên nên xác minh quyền định đoạt, tình trạng thế chấp và tranh chấp nếu có.

Nếu một bên ký thay hoặc đại diện cho người khác, cần kiểm tra giấy tờ chứng minh thẩm quyền. Nội dung ủy quyền phải phù hợp với giao dịch dự kiến.

4.2. Bảo đảm sự tự nguyện và minh bạch khi ký kết

Các bên cần đọc kỹ toàn bộ hợp đồng trước khi ký. Nếu có điều khoản chưa rõ, nên yêu cầu giải thích và chỉnh sửa phù hợp.

Không nên ký khi chưa hiểu quyền và nghĩa vụ của mình. Cũng không nên để người khác gây áp lực hoặc cung cấp thông tin sai lệch để thúc đẩy giao dịch.

Nếu có dấu hiệu người ký không nhận thức đầy đủ hoặc không thể tự quyết định, cần làm rõ điều kiện tham gia giao dịch. Việc này giúp hạn chế nguy cơ phát sinh tranh chấp về hiệu lực hợp đồng sau này.

4.3. Cung cấp thông tin trung thực và xác định đúng bản chất giao dịch

Hợp đồng cần phản ánh đúng thỏa thuận thực tế của các bên. Không nên lập hợp đồng giả tạo để che giấu giao dịch khác hoặc trốn tránh nghĩa vụ với người thứ ba.

Thông tin về giá, tài sản, phương thức thanh toán và thời điểm bàn giao cần được ghi nhận rõ. Nếu có thỏa thuận bổ sung, các bên nên lập thành văn bản phù hợp.

Đối với giao dịch nhà đất, cần kiểm tra kỹ thông tin thửa đất và tài sản gắn liền với đất. Việc chuẩn bị hồ sơ chính xác giúp giảm nguy cơ tranh chấp về sau.

4.4. Tìm hiểu kỹ thủ tục công chứng và xử lý sớm khi có tranh chấp

Trước khi công chứng, các bên nên hỏi rõ về hồ sơ và điều kiện giao dịch. Tổ chức hành nghề công chứng có thể hướng dẫn các yêu cầu thuộc phạm vi chuyên môn và thẩm quyền.

Nếu phát hiện sai sót sau khi ký, các bên nên thu thập tài liệu và xác định hướng xử lý phù hợp. Không nên tự ý hủy bỏ hoặc phủ nhận hợp đồng khi chưa có căn cứ pháp lý.

Khi không thể thỏa thuận, người có quyền lợi liên quan có thể cân nhắc yêu cầu Tòa án giải quyết. Hồ sơ nên bao gồm hợp đồng, giấy tờ tài sản, chứng từ giao nhận và những tài liệu chứng minh căn cứ yêu cầu.

Việc tư vấn sớm giúp xác định đúng vấn đề cần giải quyết. Đồng thời, các bên có thể tránh những hành động làm phát sinh thêm tranh chấp.

>>> Xem thêm: Bạn đang tìm cách xử lý giấy tờ thuận tiện hơn? Hãy bắt đầu với dịch vụ công chứng

Kết luận

Hợp đồng công chứng vô hiệu có thể phát sinh khi giao dịch vi phạm điều kiện có hiệu lực, được lập giả tạo, thiếu sự tự nguyện hoặc không đáp ứng yêu cầu pháp luật. Tuy nhiên, việc hợp đồng đã công chứng không tự động bảo đảm giao dịch có hiệu lực trong mọi trường hợp. Tòa án cần xem xét căn cứ pháp lý, chứng cứ và hoàn cảnh cụ thể trước khi đưa ra quyết định.

Để hạn chế rủi ro, các bên nên kiểm tra kỹ chủ thể, quyền định đoạt tài sản và nội dung hợp đồng trước khi ký. Nếu cần rà soát hồ sơ hoặc tìm hiểu thủ tục công chứng, bạn có thể liên hệ Văn phòng công chứng Nguyễn Huệ theo số hotline 0966.22.7979 hoặc đến trực tiếp văn phòng để được tư vấn, hướng dẫn theo quy định pháp luật hiện hành.

>>> Xem thêm: Bạn muốn tiết kiệm thời gian khi hoàn thiện giấy tờ? Tham khảo ngay văn phòng công chứng để có thêm thông tin hữu ích

>>> Xem thêm: Mỗi hồ sơ bất động sản có những yêu cầu riêng, vì vậy đừng bỏ qua thông tin về dịch vụ sổ đỏ

VĂN PHÒNG CÔNG CHỨNG NGUYỄN HUỆ

Miễn phí dịch vụ công chứng tại nhà

VPCC Nguyễn Huệ được thành lập từ ngày 03/10/2012 (có địa chỉ trụ sở tại số 165 Giảng Võ, phường Ô Chợ Dừa, thành phố Hà Nội) dưới sự điều hành của các Công chứng viên có trình độ và bề dày thành tích trong ngành pháp luật cũng như trong lĩnh vực công chứng:

1. Công chứng viên kiêm Trưởng Văn phòng Nguyễn Thị Huệ: Cử nhân Luật, cán bộ cấp cao, đã có 31 năm làm công tác pháp luật, có kinh nghiệm trong lĩnh vực quản lý nhà nước về công chứng, hộ tịch, quốc tịch. Trong đó có 7 năm trực tiếp làm công chứng và lãnh đạo Phòng Công chứng.
2. Công chứng viên Nguyễn Thị Thủy: Thẩm Phán ngành Tòa án Hà Nội với kinh nghiệm công tác pháp luật 30 năm trong ngành Tòa án, trong đó 20 năm ở cương vị Thẩm Phán.
3. Công chứng viên Chu Cảnh Hưng: Đã từng làm 10 năm Viện phó viện kiểm sát nhân dân huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh. Trưởng văn phòng công chứng Chu Cảnh Hưng.
4. Công chứng viên Nguyễn Thị Kim Thanh: Là Luật sư, nguyên Trưởng Văn phòng công chứng tại Bắc Ninh với nhiều năm kinh nghiệm quản lý và điều hành nghiệp vụ. Chuyên gia dày dạn trong việc thẩm định hồ sơ pháp lý, giải quyết những hồ sơ khó và phức tạp một cách chuẩn xác nhất.
5. Xem thêm…

• Địa chỉ: 165 Giảng Võ, phường Ô Chợ Dừa, thành phố Hà Nội
• Hotline: 0966.22.7979
• Email: ccnguyenhue165@gmail.com